i = MUNKEN POLECA Po wykonaniu obróbki i korekty obrazu należy dostosować go do techniki drukowania oraz gatunku papieru, który będzie stanowić podłoże. Dotyczy to drukowania zarówno na papierze powlekanym, jak i na niepowlekanym. i Istnieje jednak kilka uwarunkowań, których uwzględnienie jest szczególnie ważne w przypadku pracy z papierem niepowlekanym. Najważniejszy problem, którym należy się zająć, to przyrost punktu rastrowego (dot gain). Jest on większy na papierze niepowlekanym niż na papierze powlekanym. Wynika to z faktu, że papier niepowlekany posiada bardziej chropowatą strukturę powierzchni i do wypełnienia nierówności potrzebna jest większa ilość farby drukowej. Zwiększenie ilości farby powoduje, że każdy punkt rastrowy powiększa się. Zjawisko to wymaga kompensacji. Ponadto w druku czterokolorowym każde kolejne przejście przez zespół drukujący zwiększa akumulację farby, w związku z czym całkowita ilość farby musi zostać zmniejszona. Prawidłowe dostosowanie reprodukcji i filmu do papieru niepowlekanego może się więc wydawać trudne. Jednak wcale tak nie jest, choć oczywiście trzeba zdawać sobie sprawę z występujących zależności. Dlatego chcielibyśmy opisać bliżej czynniki, które należy uwzględnić i potraktować ze specjalną uwagą. Chcemy też przedstawić, w jaki sposób dostosować do nich reprodukcję i film. Ostatecznie o wyniku końcowym decydują indywidualne fachowe umiejętności.

Click for popup

	Kolory dodatkowe

Kolory dodatkowe to gotowe kolory, dostępne w dużej liczbie różnych odcieni. Najczęściej stosowanym systemem kolorów jest system zgodności kolorów Pantone (Pantone Matching System – PMS). Również srebrny, złoty i inne metaliczne kolory należą do kolorów dodatkowych. Kolory dodatkowe są używane w przypadku, gdy ma być zastosowany tylko jeden lub dwa kolory lub wtedy, kiedy chcemy drukować w kolorze innym niż czarny. Wykorzystuje się je również wówczas, gdy reprodukcja koloru musi być dokładna, na przykład w logotypach. i Ważne jest również stosowanie wzorników kolorów odpowiednich dla papieru niepowlekanego, tak aby można było zagwarantować prawidłową reprodukcję kolorów i odcieni. Drukując w kolorze złotym lub srebrnym na papierze niepowlekanym, należy najpierw nanieść odpowiedni kolor bazowy.

Click for popup

	Podstawowe barwy drukarskie

Podstawowe barwy drukarskie to kolory CMYK (błękit triadowy – cyan, czerwień triadowa – magenta, żółcień triadowa – yellow, i czerń). Jest to system barw określany również mianem systemu barw subtraktywnych i wykorzystywany do drukowania obrazów kolorowych. Barwy te są transparentne i nakłada się je warstwami jedna na drugą w taki sposób, że każda warstwa przebija przez pozostałe, dzięki czemu tworzą one razem różne odcienie występujące w obrazie. i Podstawowe kolory drukarskie mogą być również drukowane w połączeniu z jednym lub kilkoma kolorami dodatkowymi, przy czym kolory dodatkowe są zazwyczaj nanoszone na końcu.

Click for popup

	Druk jednobarwny, dwukolorowy i trójkolorowy

Dobrze zreprodukowane zdjęcia czarno-białe są niezwykle efektowne. Ważne jest jednak, by ich reprodukcja i drukowanie odbyły się prawidłowo, co niestety bywa skomplikowane, ponieważ czasami trudno jest odtworzyć drobne szczegóły, czerń i głębię, stosując jedynie czarną farbę. W celu uzyskania bardziej „miękkiego” efektu, o szerszym spektrum drobnych szczegółów, można na przykład zastosować druk dwukolorowy lub trójkolorowy – tzn. zabarwione obrazy w skali szarości. W rzeczywistości przy drukowaniu obrazów jednokolorowych jest często stosowany druk czterokolorowy – jak wyjaśnialiśmy wcześniej, taka sama ilość każdego z kolorów daje w rezultacie odcień szarości lub czerni. Jak wskazuje nazwa, druk dwukolorowy polega na zastosowaniu dwóch farb drukowych zamiast jednej – często jest to czerń w połączeniu z jeszcze jednym kolorem. W przypadku druku trójkolorowego stosuje się dodatkowy kolor, przy czym zazwyczaj jedna lub dwie czernie są mieszane z jednym lub dwoma kolorami dodatkowymi bądź podstawowymi. Dla papieru niepowlekanego zalecane są zarówno druk dwukolorowy, jak i trójkolorowy – w innych przypadkach wystarczająca czerń w cieniach może być trudna do osiągnięcia. Metody te poprawiają również wyrazistość szczegółów, a obraz może uzyskać taką głębię czerni, jakiej byśmy sobie życzyli. Wskazówka: W celu wzmocnienia czerni w śródtytułach tekstu należy dodać 40-60 procent koloru niebieskiego.

Click for popup

	Gęstość optyczna farby i jej natężenie

Ilość użytej farby jest kluczowym parametrem przy drukowaniu obrazów. Zbyt mała ilość farby powoduje uzyskanie pozbawionego głębi, płaskiego, rozmytego obrazu, ponieważ pewna część farby jest wchłaniana przez papier. Zbyt duża ilość farby może natomiast powodować zlewanie się ze sobą ciemnych obszarów obrazu i ponownie pojawiają się problemy z odciskaniem się obrazu z sąsiedniego arkusza, rozmazywaniem się farby i wydłużonym czasem schnięcia. Ważna więc jest odpowiednia ilość farby. Miara ilości farby nakładanej na papier w maszynie drukującej nosi nazwę gęstości optycznej farby i jest mierzona za pomocą densytometru. Gęstość optyczna farby i jej nat. i Na papierze niepowlekanym, który zazwyczaj posiada bardziej chropowatą powierzchnię niż papier powlekany, zaleca się stosowanie większej ilości farby, by zagwarantować odpowiednią głębię i wymowę obrazu. Jeżeli przy reprodukcji i naświetlaniu filmów uwzględniony został również przyrost punktu rastrowego, zoptymalizowana została wartość procentowa całkowitej ilości farby, a drukowanie nie odbywa się z zastosowaniem zbyt gęstej liniatury, można użyć dużej ilości farby. W celu wtłoczenia farby w papier należy również zwiększyć docisk o co najmniej 20-40 mikrometrów. Należy jednak zawsze pamiętać o tym, by w całym procesie drukowania oraz przy drukowaniu kolejnych nakładów tego samego produktu stosować te same wartości docisku i gęstości, gdyż w przeciwnym razie wydrukowane materiały mogą się różnić wyglądem. Na koniec podajemy kilka prawidłowych wyjściowych wartości gęstości optycznej farby przy drukowaniu na papierze niepowlekanym, mierzonych na świeżej farbie: cyjan 1,3-1,45; magenta 1,3-1,45; żółty 1,2-1,4; czerń 1,6-1,8 Uwaga! Należy pamiętać o prawidłowej kalibracji densytometru.

Click for popup

	Raster/rastrowanie

Punkty rastrowe i gęstość rastra to terminy pochodzące z tradycyjnej poligrafii, choć w chwili obecnej określenia takie jak raster, rastrowanie, liniatura rastra i gęstość rastra stosuje się również w przypadku cyfrowej obróbki obrazów. Polskie słowo „raster” pochodzi od łacińskiego „rastrum” – dzielić. Normalna fotografia składa się z ciągłych tonów lub przejść kolorów. Tonów nie da się jednak odtworzyć w druku – maszyna drukująca nie jest po prostu wstanie poradzić sobie z tym zadaniem. W związku z tym, aby można było drukować obrazy, trzeba je najpierw zrastrować, tzn. podzielić na ogromną liczbę mikroskopijnej wielkości punktów. Punkty obrazu rastrowego wywołują w oku złudzenie jednego ciągłego obrazu, posiadającego wartości tonalne o zmiennym natężeniu, podobnie jak w przypadku „normalnego” zdjęcia. Punkty rastrowe powstają w procesorze obrazów rastrowych (Raster Image Processor – RIP ), a następnie są naświetlane w naświetlarce na film lub bezpośrednio na płytę (CTP). Wielkość punktów rastrowych waha się od 1 do 100procent, dzięki czemu możliwe jest uzyskanie półtonów. Tony kolorów można modyfikować poprzez zmianę wielkości punktów, zwiększając w ten sposób również zakres kolorów występujących w obrazie. Na przykład gdy wielkość punktów osiąga wartość 100procent, oznacza to, że w pełni nakładają się one na siebie nawzajem, tworząc całkowicie pokrytą powierzchnię, która nosi nazwę apli. Przeciwieństwem apli jest powierzchnia całkowicie biała – wartość 0procent. W rastrze tradycyjnym punkty rastrowe układają się w linie/rzędy. Ilość linii nosi nazwę liniatury lub gęstości rastra i jest mierzona w lpi (linie na cal – lines per inch) lub w l/cm (linie na centymetr). Im większa liniatura, tym trudniej rozróżnić poszczególne punkty: jakość obrazu poprawia się, a skala odcieni – zakres między najjaśniejszymi, a najciemniejszymi partiami obrazu – ulega zwiększeniu. Kąty ustawienie rastra Dla każdego drukowanego koloru linie rastrowe są ułożone pod innym kątem, tworząc tzw. rozetę rastrową. Tony zmieniają się poprzez zmianę wielkości punktów. Gdy poszczególne punkty zachodzą na siebie, powstaje nowy kolor. Złudzenie innego koloru powstaje również wtedy, gdy punkty leżą blisko siebie. Mówiąc o punktach rastrowych, trzeba również wspomnieć o rozdzielczości. Punkty rastrowe są z kolei dzielone na małe punkciki (piksele), które określają rozdzielczość wydruku. Wartość tę mierzy się zazwyczaj w dpi (punkty na cal – dots per inch) lub ppi (piksele na cal – pixels per inch), a uzyskanie wysokiej gęstości rastra wymaga również wysokiej rozdzielczości wydruku. Kiedy drukujemy obraz, dla każdego koloru tworzone są plamki farby, które w sumie składają się na obraz końcowy. Aby uniknąć powstawania niepożądanego efektu zwanego morą, punkty poszczególnych rastrów muszą być umieszczone pod odpowiednimi, różnymi kątami. i Ważne jest dostosowanie liniatury do papieru i metody drukowania, szczególnie w przypadku wykorzystania papieru niepowlekanego. Zbyt wysoka wartość liniatury może na przykład spowodować zlewanie się farb i pogorszenie kontrastu lub wyrazistości szczegółów obrazu, a nawet całkowite zaczernienie jego ciemnych partii. Zbyt niska wartość liniatury może z drugiej strony pogorszyć jakość i zakres odcieni obrazu, sprawiając, że będzie on „płaski” i bezbarwny. Liniatura o wartości 133 lub 150 lpi pozwala zazwyczaj uzyskać doskonałe rezultaty druku na papierze niepowlekanym. W przypadku użycia bardzo szorstkiego papieru niepowlekanego należy zastosować nieco mniejszą liniaturę. Na gładkim papierze niepowlekanym, przy optymalnej reprodukcji, można zazwyczaj bez problemu stosować liniaturę do 175 lpi. Innym typem rastra jest raster stochastyczny (stochastyczny – losowy). W odróżnieniu od rastra tradycyjnego wszystkie punkty rastra stochastycznego mają taką samą wielkość. Tony kolorów są odtwarzane poprzez zmianę liczby punktów przypadających na daną powierzchnię: obszary jasne zawierają mało punktów, a obszary ciemne – dużo. Innymi słowy, im wyższa jest częstotliwość punktów, tym ciemniejszy obszar. Inną, bardziej poprawną nazwą tego rodzaju rastra jest raster o modulowanej częstotliwości (FM). i Raster stochastyczny nadaje się idealnie do stosowania na papierze niepowlekanym, wymaga jednak również bardzo precyzyjnej kontroli na wszystkich etapach procesu, szczególnie przy naświetlaniu filmu i produkcji form drukowych. Dlatego preferowanymi metodami są metoda filmu pozytywowego oraz technika Computer-to-Plate (z komputera bezpośrednio na płytę). Jedną z zalet rastra stochastycznego jest to, że elementy dekoracyjne i obrazy o dużej liczbie szczegółów nie ulegają zakłóceniu po nałożeniu farby drukowej. Inna korzyść to wyeliminowanie zjawiska mory. Warto wspomnieć, że odpowiednia wielkość punktów dla papieru niepowlekanego wynosi 21-35 mikrometrów.

Click for popup

Przyrost (powiększanie się) punktu rastrowego jest zjawiskiem, z którego trzeba sobie zdawać sprawę przy drukowaniu na każdym rodzaju papieru, a w szczególności na papierze niepowlekanym. Przyrost punktu rastrowego występuje zawsze podczas drukowania, jest jednak większy na papierze niepowlekanym niż na papierze powlekanym – po części z powodu bardziej szorstkiej powierzchni papieru niepowlekanego. Zjawisko to występuje na różnych etapach procesu drukowania. Najpierw punkty są przenoszone jako obraz cyfrowy na film, a następnie na formę drukową. Forma przyjmuje farbę, która jest przenoszona na obciąg gumowy, a w końcu na papier. Na każdym z tych etapów średnica punktów ulega lekkiemu powiększeniu, w wyniku czego punkty – a więc i kolory – rozlewają się, powodując utratę rysunku, szczególnie w ciemnych obszarach, oraz wyrazistości szczegółów obrazu. W praktyce obrazy często wychodzą zbyt ciemne i zamazane, co musi być uwzględnione podczas reprodukcji i naświetlania filmu. Istnieje kilka ważnych podstawowych zasad, których należy przestrzegać w celu zredukowania przyrostu punktu na papierze niepowlekanym. W ciemnych obszarach reprodukcję trzeba dostosować w taki sposób, by raster nie wypełnił się, powodując utratę rysunku w tych obszarach, z możliwością uzyskania całkowicie czarnej apli. i Chodzi tu o taką kompensację, by na początku punkty były mniejsze, a po wystąpieniu zjawiska przyrostu punktu uzyskały na papierze właściwą wielkość – zapewni to uzyskanie właściwych kolorów. Jeżeli korekta reprodukcji i naświetlania filmu zostanie wykonana prawidłowo – najlepiej z nieco nadmierną kompensacją – łatwo jest przy drukowaniu zwiększyć ilość farby i docisk w maszynie drukującej w taki sposób, by uzyskać właściwą wielkość punktu i dobry obraz. Jeżeli jednak kompensacja przy reprodukcji jest zbyt mała, ilość farby będzie musiała być zmniejszona w celu zapobieżenia zlewaniu się kolorów, co spowoduje wystąpienie ryzyka uzyskania „płaskiego” lub bladego obrazu. Aby uzyskać zadowalające rezultaty, reprodukowany obraz trzeba „otworzyć”, co oznacza, że najciemniejsze obszary na płycie powinny mieć wartość tonalną około 85-90 procent – przyrost punktu sprawi, że w druku i tak uzyska on właściwą wielkość. Przyrost punktu rastrowego jest największy w obszarze tonów średnich. Dla wartości tonalnej równej 50 procent przyrost punktu może wynieść od 15 do 40 procent, zależnie od rodzaju papieru, maszyny drukującej, ilości farby i docisku. Zjawisko to musi być kompensowane. Z drugiej strony, obszary jasne powinny być utrzymane jako całkowicie białe, to znaczy należy usunąć punkty oparcia, ponieważ w wyniku przyrostu punkty mogą się stać zbyt duże i rzucające się w oczy. W ten sposób czysta powierzchnia papieru pomoże uzyskać dobry kontrast obrazu – a o to właśnie nam chodzi, ponieważ w ostatecznym rozrachunku w druku najważniejszy jest kontrast, to znaczy różnica między światłem odbitym od powierzchni niezadrukowanej, a światłem pochłoniętym przez powierzchnię zadrukowaną. Przyrost punktu rastrowego 1 Powyższa ilustracja pokazuje, w jaki sposób punkt rastrowy zwiększa się przy przechodzeniu z jednego nośnika na drugi w procesie reprodukcji i drukowania: od plamki cyfrowej, poprzez punkt filmu i płyty drukowej, do papieru. Największy przyrost występuje podczas przenoszenia obrazu z formy drukowej na papier (trzeci i czwarty punkt powyżej). Przyrost punktu rastrowego  2 Powyższa ilustracja pokazuje trzy różne punkty w obszarze półtonów od 0 do 100 procent (cyfrowe).Aby obraz ten wyszedł dobrze w druku, punkty końcowe uzyskane na papierze muszą mieć taką samą wielkość. Jeżeli punkt w najciemniejszym obszarze zostanie zredukowany do maksimum 85–90 procent, to odzyska on swoją prawidłową wielkość w  ruku.W przeciwnym razie punkty całkowicie się z sobą zleją, co spowoduje powstanie jednolitej plamy i utratę szczegółów. W obszarze tonów średnich występuje największy przyrost punktu i trzeba dokonać odpowiedniej kompensacji. Inaczej punkty mogą się powiększyć o 15–40 procent w zależności od rodzaju papieru, maszyny drukującej, ilości farby i docisku, w wyniku czego obraz będzie ciemny i zamazany. Aby najjaśniejsze białe obszary wyszły jasne i białe, tak jak powinny, najmniejsze punkty można ustawić na 0 procent. W przeciwnym razie najmniejsze punkty mogą się zwiększyć o kilka procent i spowodować powstanie niepożądanego tonu.

Click for popup

	UCR i całkowite pokrycie powierzchni

Do tej pory na etapie reprodukcji wybraliśmy liniaturę odpowiednią do papieru oraz dokonaliśmy kompensacji przyrostu punktu na papierze. Następny krok polega na dokonaniu separacji obrazu. Aby zeskanowany obraz cyfrowy w systemie RGB mógł zostać wydrukowany, musi zostać przetworzony (ulec separacji) na cztery wyciągi barwne (tzn. trzeba uzyskać obraz czterokolorowy), które odpowiednio wymieszane są w stanie odtworzyć wszystkie dające się wydrukować kolory. Te cztery kolory noszą nazwę CMYK (błękit triadowy – cyjan, czerwień triadowa – purpura, żółcień triadowa – żółcień i czerń; Cyan, Magenta, Yellow, Key – Black), przy czym w chwili obecnej można już na etapie skanowania dokonać od razu separacji obrazu cyfrowego na CMYK, albo też pozostawić obraz w systemie RGB przez cały proces i dokonać separacji w fazie końcowej. Podczas separacji obrazu następuje jego rozdział na cztery kolory składowe, a po jego odtworzeniu, poprzez wydrukowanie na papierze, uzyskuje się wszystkie kolory i odcienie oryginału. Każdy z kolorów CMYK jest transparentny, a poszczególne odcienie mieszają się ze sobą, tworząc kolorowy obraz, gdy punkty są drukowane bezpośrednio jeden na drugim – farba na farbie. W przypadku druku atramentowego umieszczone obok siebie punkty o różnych kolorach również stwarzają wrażenie uzyskania nowego koloru. Etap ten wymaga jednak rozwagi i ostrożności. Z uwagi na fakt, że barwy składowe są drukowane jedna na drugiej, w skrajnych przypadkach może dojść do tego, że nanosimy 100procent farby w każdej warstwie, co w rezultacie daje całkowitą ilość farby wynoszącą 400procent. Ponieważ ilość farby jest także zwiększana w przypadku drukowania na papierze niepowlekanym, będzie jej zbyt dużo, by można było uzyskać zadowalające wyniki drukowania. Gdyby mimo tego materiał został wydrukowany, uzyskano by najprawdopodobniej gorszy obraz, w którym farba rozlałaby się, powodując utratę rysunku w obszarach ciemnych. Ponadto farba ulegałaby rozmazaniu, a czas schnięcia byłby o wiele za długi. Ilustracje przedstawiają rysunki powstałe z poszczególnych wyciągów barwnych (C, M,Y oraz K) oraz wynik ich połączenia w końcowym obrazie czterokolorowym. Obraz ten zawiera wspólny składnik szary, który może być zastąpiony czernią, aby zapobiec zbyt wysokiej wartości procentowej całkowitej ilości farby w partiach najciemniejszych.Wartość tę można ograniczyć za pomocą UCR lub GCR, nie zmieniając przy tym kolorów występujących w obrazie.W przedstawionym przykładzie zastosowany został GCR, a podane wartości odnoszą się do wartości uzyskanych na filmie/płycie, a więc tych, które zostały przeniesione na papier. Seria obrazów nr 1. Zastosowano GCR z maksymalną wartością 320% całkowitej ilości farby, co oznacza, że papier jest pokryty nadmierną ilością farby. Niezastosowanie UCR/GCR lub zastosowanie zbyt wysokiej wartości procentowej całkowitej ilości farby prowadzi do odbijania się obrazu z sąsiedniego arkusza (odciągania) i rozmazywania się farby, a w konsekwencji do pogorszenia się jakości odbitki. Seria obrazów nr 2. Zastosowano GCR z maksymalną wartością 240% całkowitej ilości farby, co jest wartością optymalną dla przedstawionej ilustracji.Większa część kolorów CMY została zastąpiona kolorem K, tzn. czernią.Właściwy UCR/GCR pozwala uzyskać bardziej równomierną jakość druku i lepszy obraz bez ryzyka naniesienia nadmiernej ilości farby. i Aby nie nanosić zbyt dużej ilości farby na papier, przy separowaniu obrazu należy ustalić maksymalny limit całkowitej ilości farby w obrazie. Przy założeniu, że urządzenia drukujące są dokładnie skalibrowane, a reprodukcja i film zostały wykonane w sposób doskonały, ilość farby na papierze niepowlekanym może wynosić maksymalnie 280procent. Jednakże ogólna zasada ogranicza tę ilość do 250procent, ponieważ rzadko uzyskuje się lepszy rezultat, jeżeli zostanie ona zwiększona. Mogą wówczas pojawić się problemy ze schnięciem farby, odciskaniem obrazu z sąsiedniego arkusza i rozmazywaniem się farby, a wyrazistość szczegółów z pewnością ulegnie pogorszeniu. Podane powyżej wartości odnoszą się do całkowitej ilości farby uzyskanej na filmie/płycie i przenoszonej na papier. Jest to ważne, ponieważ może mieć wpływ na końcową wartość procentową całkowitej ilości farby, w zależności od tego, jaka jest kompensacja przyrostu punktu rastrowego i w jaki sposób przebiega obróbka obrazu. W jaki sposób można więc zmniejszyć całkowitą ilość farby, nie poświęcając przy tym jakości obrazu? Stosowanym powszechnie rozwiązaniem jest usuwanie kolorów (Under Colour Removal – UCR) lub zastępowanie składnika szarego (Grey Component Replacement – GCR). Jak tego dokonujemy? Doświadczenie uczy nas, że równe ilości trzech pierwszych kolorów podstawowych, tzn. błękitu, czerwieni i żółcieni triadowej, zawsze posiadają wspólny składnik szary we wszystkich odcieniach. Przyjrzyjmy się przykładowi: jeżeli mamy odcień wymagający użycia 70 procent błękitu, 50procent czerwieni i 50 procent żółcieni, to trzy wartości po 50 procent tworzą w rzeczywistości jedynie odcień szary, wchodzący w skład danego koloru. Możemy więc zastąpić 3*50 procent tych kolorów, stosując 50 procent czerni/szarości. Po dodaniu pozostałych 20 procent błękitu uzyskamy żądany kolor. Różnica polega na tym, że całkowite nasycenie koloru ulegnie zmniejszeniu o 100 punktów procentowych. Oczywiście nie wszystkie partie obrazu wymagają dużej ilości farby, jednakże większości przypadków występuje jeden lub kilka ciemnych obszarów. Dlatego też stosowanie UCR/GCR pozwala nam zawsze utrzymać całkowitą ilość farby poniżej zalecanego dla papieru niepowlekanego limitu 250 procent, przy jednoczesnym uzyskaniu bardziej równomiernego natężenia farby i uniknięciu problemów z długim okresem schnięcia, odciskaniem się obrazu z sąsiedniego arkusza i rozmazywaniem się farby.

Click for popup